Enwi a hunaniaeth brand ddwyieithog: ein dull ni
Pam mae dylunio dwyieithog yn fwy cymhleth nag y mae’n ymddangos
 

Gan Guto Evans, Elfen, Awst 2026

Mae rhagdybiaeth gyffredin mai gwaith cyfieithu yw creu hunaniaeth brand ddwyieithog. Rydych yn cytuno ar enw mewn un iaith, yn ei roi i gyfieithydd, ac yna mae gennych ddau enw. Rydych yn dylunio’r logo Saesneg ac yna’n ei addasu ar gyfer y Gymraeg. Rydych yn ysgrifennu’r copi ac yna’n ei gyfieithu.

​

Nid dyna sut mae’n gweithio. Mae asiantaethau sy’n trin y gwaith fel hyn yn creu hunaniaethau sy’n edrych yn ddwyieithog ar yr wyneb, ond sy’n teimlo’n wag. Neu’n waeth byth, maent yn gwneud i’r Gymraeg deimlo fel ôl-ystyriaeth.

​

Mae’r heriau’n dechrau gyda’r geiriau eu hunain. Ar gyfartaledd, mae geiriau Cymraeg yn sylweddol hirach na’u geiriau cyfatebol yn Saesneg. Gall enw cwmni sy’n eistedd yn daclus ar un llinell yn Saesneg lapio i linell arall, gorfod cael ei wasgu neu dorri’r grid yn llwyr yn Gymraeg. Meddyliwch am air fel “cymdeithas” o’i gymharu â “community”. Lluoswch hynny ar draws system gyfathrebu gyfan: arwyddion, adroddiadau, deunydd digidol a chyfeirbwyntiau. Mae’r goblygiadau gweledol yn sylweddol. Rhaid i ddewisiadau teipograffeg sy’n gweithio yn Saesneg hefyd allu ymdopi â mwy o bwysau teipograffeg yn Gymraeg. Mae angen i’r hierarchaeth, y bylchau a’r cynllun i gyd allu ymdopi â hynny.

​

Yna mae cwestiwn cywair diwylliannol. Gall enw sy’n cyfleu cynhesrwydd ac awdurdod yn Gymraeg swnio’n wastad neu’n gyffredinol yn Saesneg, ac i’r gwrthwyneb. Mae gan y Gymraeg eirfa emosiynol unigryw, gydag ystyron sy’n deillio o ddaearyddiaeth, cymuned a phwysigrwydd arbennig yr iaith fel arwydd byw o ddiwylliant, nid dim ond ail opsiwn swyddogol. Mae defnyddio’r cywair cywir yn y ddwy iaith yn gofyn am ddealltwriaeth o’r ddau ddiwylliant, nid dim ond y ddwy ramadeg.

​

Mae’r cyd-destun cyfreithiol a rheoleiddiol hefyd yn bwysig. Mae Safonau’r Gymraeg yn ei gwneud yn ofynnol i nifer cynyddol o gyrff cyhoeddus drin y Gymraeg a’r Saesneg yn gyfartal ym mhob dull o gyfathrebu. Nid un ar ôl y llall, ac nid gyda’r Gymraeg fel y fersiwn mewn teip llai. Mae Comisiynydd y Gymraeg yn monitro cydymffurfiaeth yn weithredol. Mae sefydliadau sy’n cael hyn yn iawn o’r dechrau’n osgoi cywiriadau drud yn ddiweddarach. Mae’r rhai sy’n tanbrisio’r gwaith yn comisiynu hunaniaethau dwyieithog sydd wedyn angen eu hailgynllunio.

​

Sut mae Elfen yn gweithio

Nid yw ein proses ar gyfer enwi a chreu hunaniaeth brand ddwyieithog yn dechrau gyda briff mewn un iaith. Mae’n dechrau gyda’r ddwy.

​

Wrth fynd ati i enwi lle, sefydliad neu gynnyrch, rydym yn gweithio ar draws y ddwy iaith ar yr un pryd, o gamau cyntaf y datblygiad. Nid ydym yn profi enw yn Saesneg ac yna’n ei addasu i’r Gymraeg. Rydym yn ei asesu yn Gymraeg o’r cychwyn cyntaf: sut mae’n swnio, beth mae’n ei awgrymu, ac a oes iddo ystyr eisoes yn Gymraeg a allai wrthdaro â’r safle bwriadedig. Ni all dylunio achub enw sydd ag ystyr anfwriadol yn Gymraeg. Mae’n rhaid adnabod hynny cyn dewis yr enw.

​

Ymchwil yw’r sylfaen. Cyn datblygu cyfeiriadau enwi, rydym yn deall y dirwedd: y sector y mae’r sefydliad yn gweithredu ynddo, y cymunedau y mae’n eu gwasanaethu, yr enwau sydd eisoes yn bodoli yn y maes, a’r cysylltiadau y mae’r Gymraeg yn eu creu yn y cyd-destun hwnnw. Ar gyfer enwau lleoedd, mae hyn yn cynnwys ymchwil hanesyddol a daearyddol. Mae haenau o ystyr i enwau lleoedd Cymraeg, ac mae’r rhain yn helpu i ddiffinio sut y dylai enw dilys deimlo.

​

Mae ymgysylltu â rhanddeiliaid yn rhan annatod o’r broses, nid rhywbeth sy’n cael ei ychwanegu ar y diwedd fel cam cymeradwyo. Mae hyn yn arbennig o bwysig mewn cyd-destunau Cymraeg a dwyieithog, lle mae enwau’n perthyn i gymunedau ac nid i frandiau’n unig. Ar gyfer Tŷ Pawb, yr oriel a’r hwb cymunedol yn Wrecsam, cynhaliwyd gweithdai a ddaeth â thrigolion lleol ynghyd â’r gymuned ehangach: siaradwyr Saesneg a phobl a oedd yn siarad mwy nag un iaith, er mwyn profi sut roedd yr enw’n gweithio ar draws gwahanol gyweiriau ieithyddol. Cyn y lansiad, buom yn gweithio gyda phapur newydd lleol i gyhoeddi erthygl a oedd yn cyflwyno’r enw yn ei gyd-destun ac yn gwahodd barn y cyhoedd. Nid yw’r math hwn o brofi cymunedol cyn lansio’n ymwneud â chael cymeradwyaeth ar gyfer penderfyniad sydd eisoes wedi’i wneud. Mae’n ymwneud â gweld a yw’r enw’n dal ei dir yn nwylo’r bobl y mae’n perthyn iddynt, a’i fireinio os nad yw.

​

Ar brosiectau hunaniaeth, rydym yn gweithio yn unol ag egwyddor cydraddoldeb gweledol: dylai fersiynau Cymraeg a Saesneg marc gario’r un pwysau gweledol, nid o reidrwydd gymryd yr un faint o le. Mae cyflawni hynny’n gofyn am benderfyniadau bwriadol ynghylch graddfa’r teip, bylchau a’r ffordd mae’r ddwy iaith yn perthyn i’w gilydd ar dudalen neu sgrin. Gwaith dylunio yw hwn, nid gwaith addasu.

Beth sydd angen i gomisiynwyr ei wybod cyn dechrau

​

Os ydych yn comisiynu prosiect enwi neu hunaniaeth brand ddwyieithog, mae pedwar peth sy’n werth eu gwybod cyn briffio asiantaeth.

​

Rhowch y ddwy iaith o fewn cwmpas y prosiect o’r dechrau. Bydd prosiect sy’n dechrau yn Saesneg ac yn ychwanegu’r Gymraeg ar y diwedd yn costio mwy ac yn cymryd mwy o amser nag un sy’n trin y ddwy iaith fel ieithoedd sylfaenol o’r diwrnod cyntaf. Nid yw’r fersiwn Gymraeg yn un o’r elfennau i’w cyflwyno ar ddiwedd y prosiect. Mae’n ystyriaeth ddylunio o’r cychwyn cyntaf.

​

Caniatewch amser i ymgysylltu â rhanddeiliaid. Mewn cyd-destunau Cymraeg yn arbennig, mae proses enwi sy’n hepgor cyfraniad y gymuned neu randdeiliaid yn peryglu creu enw nad yw’r bobl y mae’n eu cynrychioli’n teimlo ei fod yn perthyn iddynt. Mae hynny’n risg ymarferol ac yn risg i enw da, yn enwedig i gyrff cyhoeddus a phrosiectau creu lleoedd.

​

Deallwch y safonau sy’n berthnasol i’ch sefydliad. Mae Safonau’r Gymraeg, canllawiau sy’n benodol i sectorau a gofynion caffael Llywodraeth Cymru i gyd yn effeithio ar sut y dylid gweithredu hunaniaeth ddwyieithog. Bydd asiantaeth ddwyieithog brofiadol yn gwybod pa safonau sy’n berthnasol i’ch sector ac yn dylunio i’w bodloni. Nid mater o dicio blychau biwrocrataidd yw hwn. Dyma’r gwahaniaeth rhwng hunaniaeth sy’n gallu gwrthsefyll craffu ac un sy’n creu cwynion cyn iddi gael ei lansio.

​

Cynlluniwch eich asedau brand yn ddwyieithog o’r dechrau. Arwyddion, deunydd digidol, deunydd ysgrifennu, adroddiadau a chyfryngau cymdeithasol: mae angen i’r cyfan weithio yn y ddwy iaith ar yr un pryd. Bydd system sydd wedi’i dylunio gyda hyn mewn golwg yn fwy cydlynol ac yn llai costus nag un sy’n cael ei haddasu ar gyfer defnydd dwyieithog yn ddiweddarach.

​

Enghreifftiau o’r gwaith

Mae Elfen wedi bod yn gweithio ym maes enwi a hunaniaeth brand ddwyieithog ers bron i dri degawd. Dyma rai o’r prosiectau sy’n adlewyrchu’r arfer hwn:

​

Comisiynydd y Gymraeg. Hunaniaeth fodern ar gyfer y corff sy’n gyfrifol am hyrwyddo a diogelu’r defnydd o’r Gymraeg, wedi’i gweithredu’n gyson ar draws ei holl gyfathrebiadau. Roedd angen i’r hunaniaeth gyfleu awdurdod sefydliadol, gan barhau’n hygyrch ac yn gyfoes.

​

Cynefin. Enwi a hunaniaeth brand ar gyfer cymdeithas dai sy’n gweithio ar draws gogledd Cymru a Phowys. Mae cynefin yn gysyniad Cymraeg heb gyfieithiad uniongyrchol i’r Saesneg. Mae’n cyfeirio at y berthynas rhwng person a’r lle y mae’n perthyn iddo. Mae’r enw ei hun yn adlewyrchu’r gymuned y mae’r sefydliad yn ei gwasanaethu a’r iaith y mae’n byw ynddi.

​

Tŷ Pawb. Enwi a hunaniaeth brand ar gyfer oriel a hwb cymunedol yn Wrecsam, a ddatblygwyd o ofod o dan faes parcio aml-lawr. Roedd angen i’r enw, sy’n cyfleu’r syniad o “everyone’s house” yn Saesneg, ddangos natur agored a pherchnogaeth gymunedol yn y ddwy iaith, gan weithio hefyd fel brand diwylliannol unigryw.

Bro Tathan. Enwi a datblygu brand cyflawn ar gyfer hwb busnes a menter ym Mro Morgannwg. Enw lle Cymraeg ar gyfer safle blaengar, sy’n dwyn ynghyd ddaearyddiaeth ac uchelgais.

​

Siaradwch â ni

Os ydych yn ystyried prosiect enwi neu hunaniaeth brand ddwyieithog ac eisiau trafod beth sydd ynghlwm wrth y gwaith, mae’n hawdd cysylltu â ni. Defnyddiwch y ffurflen gysylltu, neu anfonwch e-bost atom yn post@elfen.co.uk.